Psychologia sportu: wsparcie zawodników i rodziców

Czym jest psychologia sportu, a czym nie jest

Psychologia sportu zajmuje się funkcjonowaniem człowieka w warunkach rywalizacji i systematycznego wysiłku. W praktyce oznacza to pracę nad czterema rzeczami: utrzymaniem koncentracji, gdy rośnie napięcie, radzeniem sobie z emocjami przed startem i po nim, budowaniem motywacji, która wytrzyma gorszy okres, oraz powrotem do pełnej dyspozycji po kontuzji lub przegranej serii.

Nie jest to poradnictwo motywacyjne ani rozmowa o tym, żeby uwierzyć w siebie. Narzędzia są konkretne i sprawdzalne: rutyna przedstartowa, praca z oddechem i napięciem mięśniowym, trening wyobrażeniowy, przeformułowanie celów z wynikowych na wykonawcze, analiza wewnętrznego dialogu przed walką. To umiejętności, które się ćwiczy tak samo jak technikę na macie.

Nie jest to również psychoterapia. Jeśli w trakcie pracy ujawni się problem wykraczający poza sport, mówimy o tym wprost i kierujemy do właściwego specjalisty. Bywa też odwrotnie: zawodnik przychodzi z problemem startowym, a okazuje się, że sport jest jedynym miejscem, gdzie ten problem widać, bo w innych obszarach udaje się go ukryć.

Po czym poznać, że zawodnik potrzebuje wsparcia

Pojedynczy nieudany start nie znaczy nic. Znaczenie ma powtarzalny wzorzec. Poniższe sygnały nie są rozpoznaniem, są powodem, żeby porozmawiać.

• Rozjazd między treningiem a zawodami: na sali technika działa, na macie znika
• Objawy somatyczne przed startem: wymioty, biegunka, bezsenność w noc poprzedzającą, drżenie rąk niewspółmierne do rangi zawodów
• Unikanie: nagłe choroby w dniu zawodów, szukanie pretekstów, żeby nie iść na trening
• Reakcja po porażce nieproporcjonalna do sytuacji, utrzymująca się dłużej niż kilka dni
• Wycofanie z grupy, przestanie rozmawiać z partnerami treningowymi
• Perfekcjonizm, który przestaje pomagać: niezadowolenie mimo wygranej, bo wykonanie nie było idealne
• Zmiana relacji z jedzeniem lub obsesyjne ważenie się poza okresem przygotowań do zawodów

Ostatni punkt w sportach z kategoriami wagowymi wymaga osobnej uwagi i wraca do niego sekcja o wadze.

Co się dzieje z ciałem i głową przed startem

Reakcja stresowa przed walką nie jest błędem organizmu. Wzrost tętna, napięcie mięśni, przyspieszony oddech i zawężenie uwagi to przygotowanie do wysiłku. Problem zaczyna się wtedy, gdy pobudzenie przekracza poziom optymalny dla danego zawodnika i danej dyscypliny.

W sportach walki ten optymalny poziom jest wyższy niż w strzelectwie, ale i tak ma swój sufit. Powyżej niego dzieje się kilka rzeczy naraz: zawęża się pole uwagi, więc zawodnik przestaje widzieć całą sylwetkę przeciwnika, pogarsza się kontrola motoryczna precyzyjnych ruchów, a czas reakcji wydłuża się mimo subiektywnego poczucia, że wszystko dzieje się szybciej.

Praca psychologiczna polega tu nie na wyeliminowaniu napięcia, tylko na znalezieniu i utrzymaniu własnego zakresu. Do tego służą rutyny przedstartowe, czyli powtarzalna sekwencja czynności przed wejściem na matę, praca z oddechem wydłużonym na wydechu, oraz przeniesienie uwagi z wyniku na pierwszą czynność, którą zawodnik ma wykonać po sygnale.

Dlaczego dzieci rzucają sport

To pytanie ma dobrze udokumentowaną odpowiedź. Przegląd systematyczny czterdziestu trzech badań nad porzucaniem sportu przez dzieci i młodzież wskazał pięć głównych obszarów przyczyn: brak przyjemności, niskie poczucie własnej kompetencji, presja społeczna, konkurujące priorytety oraz czynniki fizyczne, czyli dojrzewanie i kontuzje. Co istotne, czynniki wewnętrzne i relacyjne okazały się ważniejsze niż strukturalne, takie jak koszt czy dojazd.

Badanie prospektywne na grupie 327 młodych sportowców o średniej wieku 13 lat pokazało, że przyjemność z uprawiania sportu i deklarowany zamiar kontynuowania przewidują faktyczne porzucenie sportu rok później, niezależnie od poziomu rywalizacji i postrzeganej kompetencji. Metaanaliza szesnastu badań prospektywnych obejmujących ponad sześć tysięcy nastolatków wskazała motywację i jakość doświadczeń sportowych jako najsilniej powiązane z rezygnacją.

Praktyczny wniosek jest niewygodny dla klubów nastawionych wyłącznie na wynik: dziecko, które przestaje się dobrze czuć w grupie, odejdzie niezależnie od tego, jak dobre ma predyspozycje. Dlatego atmosfera w sekcji, relacja z trenerem i akceptacja rówieśnicza nie są dodatkiem do szkolenia, tylko jego warunkiem.

Rodzic zawodnika: jak wspierać, żeby nie szkodzić

Badania nad zachowaniami rodziców w sporcie młodzieżowym rozróżniają trzy wzorce: wspierający, kontrolujący i wywierający presję na wynik. Analiza z użyciem narzędzi mierzących zaangażowanie i stres rodzicielski wykazała, że zachowania wspierające obniżają poziom stresu w rodzinie, natomiast kontrolujące i naciskające go podnoszą, co przekłada się na trwałość uczestnictwa dziecka w sporcie.

Z praktyki: najczęstszy błąd nie polega na krzyku z trybun, tylko na rozmowie w samochodzie po zawodach. Pytanie dlaczego przegrałeś ustawia wynik jako jedyne kryterium wartości startu. Pytanie o to, co się udało i co było trudne, otwiera zupełnie inną rozmowę.

Cztery zasady, które działają

1. Rozdziel role. Trener ocenia wykonanie, rodzic zapewnia bezwarunkowe wsparcie. Gdy rodzic zaczyna trenować z trybun, dziecko dostaje dwa sprzeczne komunikaty naraz.
2. Milcz przez pierwsze dwadzieścia minut po walce. Emocje po starcie muszą opaść, zanim jakakolwiek analiza ma sens. To dotyczy również pochwał.
3. Chwal to, na co dziecko ma wpływ. Wysiłek, odwagę wejścia na matę, wykonanie założonego planu. Wynik zależy też od losowania i formy przeciwnika.
4. Zostaw miejsce na rezygnację bez wstydu. Dziecko, które wie, że może przestać, zostaje dłużej niż to, które czuje się w pułapce oczekiwań.

Waga w sportach walki: ryzyko, o którym się nie mówi

To jest obszar, w którym klub sportów walki ma szczególną odpowiedzialność, a dane naukowe są jednoznaczne i niewygodne.

Przegląd systematyczny opublikowany w Journal of Eating Disorders wykazał, że gwałtowna redukcja masy ciała przed zawodami występuje u od 25 do 94 procent dzieci i nastolatków uprawiających sporty walki, w zależności od dyscypliny, wieku i poziomu rywalizacji. Wzorce okazały się zbliżone do tych obserwowanych u dorosłych zawodników.

Badanie przekrojowe na grupie 108 młodych judoków w wieku od 12 do 17 lat pokazało, że praktykę tę stosowało 80 procent badanych, rozpoczynając średnio w wieku dwunastu i pół roku, a w najstarszej grupie odsetek sięgał 94 procent. Dwie trzecie zawodników wskazało trenera jako osobę, która miała największy wpływ na decyzję o redukcji wagi. Badanie na zawodnikach litewskich odnotowało przypadki rozpoczęcia cyklicznego zrzucania wagi już w wieku dziewięciu lat.

W praktyce klubowej oznacza to trzy rzeczy. Po pierwsze, dobór kategorii wagowej dla zawodnika w okresie wzrostu ustala się do jego naturalnej masy ciała, a nie odwrotnie. Po drugie, trener nie jest właściwą osobą do prowadzenia redukcji masy ciała u nastolatka, bo badania pokazują, że to właśnie od trenerów pochodzi większość takich zaleceń, a rzadko mają one podstawę żywieniową. Po trzecie, zmiana relacji z jedzeniem u młodego zawodnika jest sygnałem do rozmowy, nie do pochwały za dyscyplinę.

Jeżeli zauważasz u swojego dziecka obsesyjne ważenie się, ukrywanie posiłków, treningi w dodatkowych warstwach ubrania albo ograniczanie płynów, porozmawiaj z nami albo z lekarzem. To nie jest kwestia charakteru ani ambicji, tylko zdrowia w okresie, w którym organizm buduje swoją docelową strukturę.

Powrót po kontuzji to nie tylko rehabilitacja

Zawodnik po urazie zwykle wraca do sprawności fizycznej wcześniej, niż wraca do gotowości startowej. Ciało jest gotowe, a głowa pamięta moment kontuzji i odruchowo hamuje ruch, który do niej doprowadził. Powstaje wzorzec ostrożności, który paradoksalnie zwiększa ryzyko kolejnego urazu, bo ruch wykonywany połowicznie jest mniej bezpieczny niż wykonany pewnie.

Praca psychologiczna w tym okresie obejmuje stopniowe odbudowywanie zaufania do własnego ciała, planowanie powrotu w mierzalnych etapach zamiast jednego skoku do pełnych sparingów oraz oswojenie samego wspomnienia urazu, żeby przestało uruchamiać reakcję alarmową. Do tego dochodzi rzecz często pomijana: kontuzja wyłącza zawodnika z grupy, a utrata codziennego kontaktu z drużyną bywa trudniejsza niż sam ból.

Jak wygląda współpraca w Bestios

Pierwsze spotkanie służy zrozumieniu sytuacji i ustaleniu konkretnego celu. Nie zaczynamy od diagnozy ani od testów, tylko od pytania, co ma się zmienić i po czym poznamy, że się zmieniło.

Pracujemy z zawodnikami z wszystkich klubów i dyscyplin, nie tylko z sekcji Bestios, a także z rodzicami i trenerami, którzy chcą lepiej rozumieć, co dzieje się z ich podopiecznymi. Prowadzimy również spotkania grupowe dla drużyn i sekcji, poświęcone przygotowaniu do sezonu startowego.

Najczęstsze pytania

Marek Porycki, psycholog, mediator i biegły sądowy, prezes zarządu Stowarzyszenia BESTIOS. Łączy praktykę psychologiczną z prowadzeniem klubu sportowego od 2011 roku, co daje wgląd w obie strony pracy z zawodnikiem: gabinetową i matową.

Konsultacje odbywają się w Białymstoku lub online. Kontakt: +48 602 388 911, bestios@bestios.pl.

« Wróć do form pomocy