Jak wygląda egzamin instruktorski

Czy egzamin instruktorski jest egzaminem państwowym?

Nie jest i nie był nim od ponad dekady. Państwowy tryb nadawania uprawnień instruktora i trenera sportu zniesiono 23 sierpnia 2013 roku, ustawą z 13 czerwca 2013 roku o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów, potocznie nazywaną deregulacyjną. Wcześniej, bo 16 października 2010 roku, zderegulowano zawód instruktora rekreacji ruchowej.

Ministerstwo Sportu i Turystyki formułuje to bez owijania: od tego dnia nie istnieją przepisy dotyczące zasad, warunków i trybu uzyskiwania uprawnień, a resort nie ma podstaw prawnych do wydawania dokumentów ani ich duplikatów. W konsekwencji, jak ujmuje to samo ministerstwo, w sporcie wyczynowym możemy dziś mówić nie tyle o uprawnieniach instruktora, ile o zatrudnieniu.

To jest punkt wyjścia do zrozumienia wszystkiego, co dzieje się na sali egzaminacyjnej. Nie ma jednego programu, jednej komisji, jednej puli pytań ani jednego progu zaliczenia. Jest tyle egzaminów instruktorskich, ile podmiotów je organizuje, a organizator ustala reguły sam.

Z tego wynika pierwsza praktyczna rada. Jeżeli w ofercie kursu czytasz o egzaminie państwowym, o uprawnieniach nadawanych przez ministra albo o legitymacji ministerialnej, masz do czynienia z nieprawdą, a nie z niuansem językowym. Takie dokumenty nie są wydawane od 2013 roku. Sprzedawca, który się nimi posługuje, albo nie zna prawa, albo świadomie liczy na to, że kandydat go nie zna.

Kto dziś egzaminuje i kto ten egzamin uznaje?

Egzaminujących jest dziś w Polsce trzy rodzaje i warto je rozróżniać, bo prowadzą do trzech różnych dokumentów o trzech różnych wagach.

Uczelnie wychowania fizycznego. Akademie wychowania fizycznego prowadzą kursy instruktorskie i wydają własne legitymacje. Na Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu absolwent obu części kursu otrzymuje Legitymację Instruktora Sportu AWF z danej dyscypliny kierunkowej. To dokument uczelni, nie państwa, ale marka uczelni jest w środowisku rozpoznawalna i rzadko bywa kwestionowana przez kluby.

Firmy szkoleniowe. Rynek komercyjny obsługuje dziś większość kandydatów. Kursy bywają rozdzielone na część ogólną, kupowaną raz i ważną przy kolejnych specjalizacjach, oraz część specjalistyczną per dyscyplina. Jakość rozjeżdża się tu najbardziej i to właśnie tu trzeba czytać regulamin egzaminu, zanim się zapłaci.

Polskie związki sportowe. Związek egzaminuje na potrzeby własnego systemu licencji i szkolenia kadr. Jeżeli planujesz prowadzić zawodników na zawodach danego związku, to jego egzamin jest tym, który realnie liczy się w twojej dyscyplinie, niezależnie od tego, jakie inne papiery masz w teczce.

Kto uznaje który dokument? Odpowiedź jest niewygodna, ale prawdziwa: uznaje ten, kto cię zatrudnia. Klub, właściciel obiektu, szkoła, ubezpieczyciel i samorząd rozdzielający dotacje. Każdy z nich ma własną listę oczekiwań, a ustawa nie rozstrzyga za nich. Piszemy o tym szerzej w tekście Instruktor a trener: uprawnienia i zakres pracy.

Co trzeba mieć, żeby w ogóle zostać dopuszczonym do egzaminu?

Zanim pojawi się pytanie o przebieg egzaminu, pojawia się pytanie o dopuszczenie. Organizatorzy stawiają tu warunki wstępne, które w dużej części powielają art. 41 ustawy o sporcie, a w części idą dalej.

Na Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu kandydat musi być pełnoletni, mieć co najmniej wykształcenie średnie i przedstawić pisemne oświadczenie o niekaralności. Absolwenci kierunków Sport lub Wychowanie Fizyczne z odpowiednią specjalizacją bywają zwolnieni z części ogólnej.

W Polskim Związku Bokserskim wymagania są ostrzejsze i to jest typowe dla związków sportowych. Kandydat na kurs instruktora boksu musi mieć ukończone 18 lat, wykształcenie średnie, zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań, zdjęcie legitymacyjne, wpłaconą zaliczkę gwarancyjną oraz, co najważniejsze, minimum pięcioletni staż treningowy w boksie lub dyscyplinach pokrewnych.

Ten ostatni warunek jest sednem różnicy między kursem komercyjnym a związkowym. Firma szkoleniowa sprzedaje wiedzę i może przyjąć kogoś, kto trenuje od roku. Związek zakłada, że kandydat zna dyscyplinę od środka, i sprawdza to na wejściu, a nie dopiero na egzaminie.

Jak wygląda egzamin z części ogólnej?

Część ogólna jest wspólna dla wszystkich dyscyplin i zdaje się ją raz. To ona buduje podstawę teoretyczną, na której potem stoi metodyka konkretnego sportu. Zakres jest przewidywalny: anatomia, fizjologia wysiłku, pedagogika, psychologia, pierwsza pomoc, teoria sportu i metodyka treningu, prawo w sporcie, żywienie i dietetyka, emisja głosu.

Forma zależy od organizatora i różnice są duże. Na Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu część ogólna to 60 godzin zajęć weekendowych, w praktyce trzy do czterech zjazdów, kosztuje 500 złotych, a zaliczenie wymaga obecności, aktywnego udziału w zajęciach i pozytywnej oceny z egzaminu.

Jeden z ogólnopolskich organizatorów komercyjnych prowadzi tę samą część w całości zdalnie: 100 godzin lekcyjnych, co odpowiada 75 godzinom zegarowym, materiały w e-learningu, koszt 350 złotych. Egzamin ma formę pisemną opisową, przysługują dwa bezpłatne terminy, egzamin wypada na drugim albo na trzecim do piątego weekendzie edycji, a termin poprawkowy zwykle tydzień później. Po zdaniu kandydat dostaje w ciągu dwóch do trzech tygodni zaświadczenie o ukończeniu części ogólnej instruktora sportu.

Egzamin opisowy z części ogólnej jest sprawdzianem z czytania ze zrozumieniem, nie z wkuwania. Pytania z fizjologii wysiłku czy teorii treningu rzadko brzmią jak definicje do odtworzenia, częściej jak problem do rozpisania: uzasadnij dobór obciążeń, wyjaśnij mechanizm adaptacji, opisz postępowanie w danym zdarzeniu. Kandydaci, którzy uczą się z fiszek, wychodzą z tego gorzej niż ci, którzy potrafią napisać pół strony sensownego wywodu.

Jak wygląda egzamin z części specjalistycznej?

Tu zaczyna się właściwy egzamin instruktorski, bo sprawdzane jest to, czego nie da się przeczytać. Część specjalistyczna na Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu obejmuje 90 godzin zajęć weekendowych, sześć do siedmiu zjazdów, wykłady, ćwiczenia oraz praktyki instruktorskie, i kosztuje 1200 złotych. Po zaliczeniu obu części absolwent otrzymuje legitymację instruktora sportu uczelni, z wpisaną dyscypliną kierunkową.

Egzamin specjalistyczny w sportach walki rozpada się zwykle na trzy elementy, choć nazewnictwo bywa różne.

Trzeci element jest najtrudniejszy do przygotowania i najlepiej różnicuje kandydatów. Demonstracja własnej techniki pokazuje, ile ktoś przetrenował. Prowadzenie zajęć pokazuje coś zupełnie innego: czy potrafi rozłożyć ruch na części, dobrać ćwiczenie do poziomu grupy, zauważyć w porę, że jeden z ćwiczących robi coś groźnego, i zareagować bez podnoszenia głosu. Wieloletni zawodnik bywa tu słabszy od kogoś z dwukrotnie krótszym stażem, kto po prostu zdążył poasystować przy stu treningach.

Jak egzaminuje polski związek sportowy? Przykład boksu

Warto zobaczyć konkret, bo plany kursów związkowych są publikowane i można je sprawdzić przed zapisem. Polski Związek Bokserski w planie kursu instruktora boksu opisuje układ, który dobrze pokazuje proporcje między teorią a praktyką.

• Zajęcia w formie zjazdów weekendowych, dwudniowych.
• Część teoretyczna: historia, fizjologia, planowanie treningu, psychologia, żywienie, prawo, łącznie 78 jednostek po 45 minut.
• Część praktyczna: technika, taktyka, sparingi, praca z przyrządami, prowadzenie zajęć, ponad 50 godzin treningów metodycznych.
• Ponad 30 godzin praktyki w klubach.
• Obserwacja minimum 20 walk.
• Egzamin końcowy: teoria obejmująca materiał całego kursu oraz praktyka, czyli demonstracja podstawowych elementów techniki w pracy z grupą.
• Kandydaci na trenera klasy drugiej dodatkowo przygotowują roczny plan szkoleniowy, plan mikrocyklu i plan jednostki treningowej.
• Koszt kursu 2290 złotych, bez noclegu i wyżywienia. Absolwent otrzymuje legitymację instruktora sportu o specjalności boks.

Zwróć uwagę na dwie pozycje, których nie ma w kursach komercyjnych: praktyka w klubach i obserwacja walk. To nie jest wypełniacz programu. Instruktor, który nie przesiedział godzin przy narożniku i nie widział, jak wygląda zmęczenie zawodnika w trzeciej rundzie, nie rozpozna go potem u swojego podopiecznego na treningu.

Wymóg planu rocznego, mikrocyklu i jednostki treningowej przy wyższym stopniu pokazuje z kolei, gdzie przebiega granica między instruktorem a trenerem w praktyce związkowej: instruktor prowadzi zajęcia, trener planuje sezon. Rozwijamy ten wątek w tekście Instruktor a trener: uprawnienia i zakres pracy.

Czy istnieje egzamin, który uznaje państwo?

Tak, jeden. Nie nazywa się egzaminem, tylko walidacją, i odbywa się w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji. To jedyna dziś ścieżka, w której dokument wydany po sprawdzeniu umiejętności ma umocowanie w państwowym rejestrze i przypisany poziom Polskiej Ramy Kwalifikacji.

Mechanizm działa tak: opis kwalifikacji trafia do Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji, minister właściwy włącza ją do systemu, a wyznaczona instytucja certyfikująca prowadzi walidację i wydaje certyfikat kwalifikacji wolnorynkowej. Sport ma tu własną ramę sektorową, do której przypisywane są poziomy.

Najlepiej opisanym przykładem w sportach o podwyższonym ryzyku jest kwalifikacja Planowanie i prowadzenie zajęć ze wspinaczki sportowej, na 4 poziomie Polskiej Ramy Kwalifikacji, gdzie jedyną instytucją certyfikującą jest Polski Związek Alpinizmu. Walidacja składa się z czterech etapów.

Komisja walidacyjna liczy co najmniej dwie osoby z doświadczeniem instruktorskim i ukończoną unifikacją w ciągu ostatnich trzech lat. Od kandydata wymaga się między innymi kursu pierwszej pomocy w wymiarze co najmniej ośmiu godzin, zaświadczenia lekarskiego, wykształcenia średniego, ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej na sumę 200 tysięcy złotych i własnego sprzętu.

Najważniejsza różnica wobec kursów komercyjnych dotyczy jednak nie samego egzaminu, tylko tego, co dzieje się potem. Certyfikat jest ważny pięć lat. Przedłużenie wymaga doszkolenia, na które składa się 12 godzin praktyki i 4 godziny wykładów, oraz powtórzenia kursu pierwszej pomocy. Legitymacja z kursu komercyjnego nie wygasa nigdy, co brzmi lepiej, a w istocie znaczy tylko tyle, że nikt nie sprawdza, czy jej posiadacz nadal wie, co robi.

Czym różnią się trzy ścieżki egzaminu?

Dlaczego konspekt i praca z grupą decydują o wyniku?

We wszystkich trzech ścieżkach powtarza się ten sam element: kandydat musi pokazać, że potrafi zaplanować i poprowadzić zajęcia, a nie tylko że umie ćwiczyć. W boksie jest to demonstracja techniki w pracy z grupą, a na wyższym stopniu plan roczny, mikrocykl i jednostka treningowa. We wspinaczce jest to ośmiodniowa praktyka i ocena konspektów przez asesora. Na uczelni są to praktyki instruktorskie wliczone do części specjalistycznej.

Konspekt jednostki treningowej brzmi jak biurokracja i bywa tak traktowany, dopóki ktoś nie stanie przed czternaściorgiem dzieci w różnym wieku i bez planu. Dobry konspekt odpowiada na cztery pytania, których komisja i tak zada.

• Po co ten trening. Jeden cel główny, sformułowany jako zmiana u ćwiczącego, a nie jako lista ćwiczeń do wykonania.
• Dla kogo. Wiek, staż, liczebność, poziom, ograniczenia zdrowotne, sprzęt i wymiary sali.
• W jakiej kolejności. Rozgrzewka, część główna z progresją od prostego do złożonego, część końcowa, z rozpisanym czasem.
• Co, jeśli nie wyjdzie. Wariant łatwiejszy dla tych, którzy nie nadążą, wariant trudniejszy dla tych, którym będzie za łatwo, i decyzja, co się skraca, gdy zabraknie czasu.

Ostatni punkt jest tym, którego brakuje najczęściej, a komisja wyłapuje go w ciągu minuty. Kandydat rozpisuje idealny trening dla idealnej grupy, po czym na egzaminie praktycznym okazuje się, że trzy osoby nie potrafią wykonać podstawowego ćwiczenia i cały plan się rozsypuje. Egzamin praktyczny sprawdza właśnie ten moment, nie przebieg zgodny z planem.

Warstwa psychologiczna tej pracy, czyli komunikacja z grupą, praca z lękiem przed kontaktem i rozmowa z rodzicem, jest przedmiotem osobnego opracowania: Psychologia sportu w pracy instruktora.

Co jeszcze trzeba mieć, żeby stanąć przed grupą dzieci?

Zdany egzamin instruktorski to nie jest ostatni dokument przed pierwszym treningiem. Od 15 lutego 2024 roku organizator działalności obejmującej kontakt z małoletnimi, a sport jest w tym katalogu wymieniony wprost, ma obowiązek zweryfikować osobę dopuszczaną do pracy.

• Sprawdzenie kandydata w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym, przed dopuszczeniem do pracy, z wydrukiem do akt.
• Uzyskanie od kandydata zaświadczenia z Krajowego Rejestru Karnego w zakresie przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu, wolności seksualnej i obyczajności oraz przestępstw narkotykowych.
• W przypadku osób, które mieszkały za granicą, informacja z rejestrów karnych tych państw albo oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej, jeżeli dane państwo takiego rejestru nie prowadzi.
• Standardy ochrony małoletnich, które podmioty organizujące zajęcia miały wprowadzić do 15 sierpnia 2024 roku.

Sankcje nie są symboliczne. Za niedopełnienie obowiązku weryfikacji grozi kara aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny nie niższej niż tysiąc złotych, a za świadome dopuszczenie do pracy osoby objętej zakazem od trzech miesięcy do pięciu lat pozbawienia wolności.

Dla kandydata oznacza to prostą rzecz: komplet dokumentów zbiera się równolegle z kursem, a nie po nim. Zaświadczenie z Krajowego Rejestru Karnego, aktualny kurs pierwszej pomocy i zaświadczenie lekarskie to trzy papiery, które i tak będą potrzebne, a każdy z nich ma swój czas oczekiwania.

Czego zdany egzamin instruktorski nie daje?

Ta sekcja jest ważniejsza od poprzednich, bo najczęściej brakuje jej w ofertach kursów.

• Nie daje uprawnień państwowych. Nie istnieją od 2013 roku. Żaden organizator, także uczelnia, nie nadaje ich w imieniu ministra.
• Nie daje prawa do samodzielnego prowadzenia zajęć w każdym miejscu. Decyzję podejmuje klub, właściciel obiektu, szkoła albo samorząd, każdy według własnych kryteriów.
• Nie zastępuje weryfikacji przy pracy z dziećmi. Rejestr Sprawców i zaświadczenie z Krajowego Rejestru Karnego są obowiązkiem niezależnym od kwalifikacji.
• Nie zastępuje ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Za dobór ćwiczeń, dobór par w sparingu, stan maty i nadzór odpowiada prowadzący, niezależnie od tego, jaki ma dokument.
• Nie daje umiejętności, których nie było na kursie. Egzamin potwierdza minimum, a nie biegłość. Prowadzenie grupy dziecięcej, praca z zawodnikiem startowym i praca z dorosłym po kontuzji to trzy różne kompetencje.
• Nie gwarantuje dochodu. Stawki i realny czas pracy instruktora opisujemy osobno w tekście Ile zarabia instruktor sportów walki.
• Nie jest bezterminowym potwierdzeniem kompetencji. Poza Zintegrowanym Systemem Kwalifikacji nikt nie sprawdza, czy posiadacz legitymacji nadal się szkoli. To zadanie spada na samego instruktora.

Jak przygotować się do egzaminu?

Plan na trzy miesiące przed terminem, w kolejności, która realnie zmniejsza ryzyko poprawki.

• Przeczytaj regulamin egzaminu przed zapisem na kurs. Sprawdź: ile podejść jest w cenie, czy egzamin praktyczny odbywa się z prawdziwą grupą czy z kolegami z kursu, kto zasiada w komisji i czy wymagany jest konspekt.
• Zbierz dokumenty wejściowe. Świadectwo szkoły średniej, zaświadczenie lekarskie, zaświadczenie z Krajowego Rejestru Karnego, aktualny kurs pierwszej pomocy, potwierdzenie stażu z macierzystego klubu.
• Zacznij asystować przed kursem, nie po nim. Godziny przy cudzym treningu są jedynym sposobem, żeby na egzaminie praktycznym nie prowadzić grupy po raz pierwszy w życiu.
• Napisz dziesięć konspektów i poprowadź według nich dziesięć jednostek. Za każdym razem zanotuj, co poszło inaczej niż w planie. To jest materiał, o który zapyta komisja.
• Do części ogólnej ucz się pisaniem, nie czytaniem. Przy egzaminie opisowym liczy się umiejętność rozpisania problemu, a nie rozpoznania definicji.
• Do części praktycznej przygotuj demonstrację wolną i szybką. Komisja ocenia poprawność wzorca ruchowego, a nie dynamikę. Technika pokazana wolno obnaża błędy, których nie widać w tempie.
• Przygotuj wariant awaryjny każdego ćwiczenia. Pytanie o to, co zrobisz, gdy połowa grupy sobie nie poradzi, pada niemal zawsze.

Najczęstsze pytania

Stowarzyszenie BESTIOS, organizacja pożytku publicznego z Białegostoku, działa od 2011 roku. Prowadzimy sekcje MMA, BJJ, boksu i Systemy w dwóch salach w Białymstoku oraz szkolimy instruktorów i trenerów sportu.

Nadzór merytoryczny nad częścią psychologiczną programów szkoleniowych sprawuje Marek Porycki, psycholog, mediator i biegły sądowy, prezes zarządu stowarzyszenia.

« Wróć do szkoleń